Xã Hòa Xuân trong không gian Công viên địa chất Phú Yên: Từ chiều sâu di sản đến cơ hội phát triển bền vững

Công viên địa chất Phú Yên được thành lập theo Quyết định số 1163/QĐ-UBND ngày 26/8/2024 của UBND tỉnh, hướng tới danh hiệu Công viên địa chất toàn cầu UNESCO. Không gian Công viên địa chất trải rộng trên 22 xã, phường thuộc các địa phương ven biển và vùng phụ cận của tỉnh, với diện tích đất liền khoảng 1.927 km² và vùng nội thủy ven biển khoảng 1.000 km².

Hiểu một cách gần gũi, Công viên địa chất không chỉ là nơi có núi đẹp, biển xanh hay những khối đá kỳ thú, mà là không gian lưu giữ dấu tích của tự nhiên qua hàng triệu năm, đồng thời phản ánh lịch sử cư trú, lao động và sáng tạo văn hóa của con người trên vùng đất ấy. Với phía Đông Đắk Lắk, tức tỉnh Phú Yên trước đây, nét riêng nổi bật là sự giao thoa giữa núi và biển, giữa lục địa và đại dương, tạo nên hệ thống vũng, vịnh, đảo ven bờ, gành đá, bãi biển, rạn san hô cùng nhiều di tích lịch sử – văn hóa giàu giá trị.

Trong không gian chung đó, xã Hòa Xuân có vị trí rất đặc biệt. Sau sáp nhập từ Hòa Xuân Nam, Hòa Xuân Đông và Hòa Tâm, địa phương hội tụ nhiều giá trị tiêu biểu: có núi, có biển, có vịnh, có đảo, có di tích lịch sử và những lớp trầm tích văn hóa lâu đời. Núi Đá Bia, Đèo Cả, Hòn Nưa, Vũng Rô cùng không gian ven biển Bãi Gốc không chỉ tạo nên diện mạo cảnh quan phía Nam tỉnh, mà còn mở ra câu chuyện sâu xa về lịch sử tự nhiên, lịch sử dân tộc, sinh kế biển và bản sắc địa phương.

Núi Đá Bia là biểu tượng đặc biệt trong tâm thức người Phú Yên trước đây. Từ lâu, ngọn núi này không chỉ được biết đến như một danh thắng quốc gia, mà còn là dấu mốc văn hóa – lịch sử gắn với quá trình mở đất, dựng xây và khẳng định cương vực. Trong mạch giá trị của Công viên địa chất Phú Yên, Núi Đá Bia còn gắn với “văn hóa đá” – nét đặc trưng được thể hiện qua Gành Đá Đĩa, đàn đá, kèn đá, các địa danh, truyền thuyết, tín ngưỡng và đời sống dân gian. Với Hòa Xuân, Núi Đá Bia không chỉ là một điểm đến, mà còn là điểm tựa để địa phương kể câu chuyện văn hóa, lịch sử và bản sắc của quê hương mình.

Nếu Núi Đá Bia mang chiều sâu biểu tượng, thì Đèo Cả – Hòn Nưa mở ra một không gian địa mạo – sinh thái đặc sắc. Đây là nơi núi vươn ra biển, nơi địa hình tạo nên những lớp cảnh quan mạnh mẽ, giàu cảm xúc; nơi Hòn Nưa hiện lên như dấu ấn của sự giao thoa giữa đất liền và đại dương. Theo các tài liệu chuyên môn, khu vực Đèo Cả – Hòn Nưa có giá trị về địa mạo, đá, văn hóa – lịch sử và đa dạng sinh học, với bãi cát, nước biển trong xanh, hang động, gành đá granit, rạn san hô và hệ sinh thái biển phong phú.

Cùng với đó, Vũng Rô là không gian đặc biệt, nơi cảnh quan thiên nhiên hòa quyện với lịch sử dân tộc. Được bao bọc bởi núi và biển, Vũng Rô có vẻ đẹp kín đáo, sâu lắng, đồng thời là địa danh lịch sử gắn với đường Hồ Chí Minh trên biển và Bến Vũng Rô trong những năm tháng kháng chiến. Ở đó, vẻ đẹp của vịnh biển không tách rời ký ức lịch sử; cảnh quan không tách rời sự hy sinh, lòng quả cảm và niềm tự hào cách mạng.

Nhìn tổng thể, Núi Đá Bia, Đèo Cả – Hòn Nưa, Vũng Rô và không gian ven biển có thể kết nối với nhau thành một chỉnh thể di sản sống động. Ở đó có địa chất để nghiên cứu, có cảnh quan để trải nghiệm, có lịch sử để tri ân, có văn hóa để gìn giữ và có cộng đồng để cùng tham gia, cùng hưởng lợi.

Từ góc nhìn phát triển, đây là nền tảng quan trọng để Hòa Xuân định vị mình trong không gian Công viên địa chất Phú Yên. Địa phương có thể từng bước hình thành các sản phẩm du lịch gắn với tham quan, chinh phục Núi Đá Bia; tìm hiểu lịch sử Vũng Rô; khám phá cảnh quan Đèo Cả – Hòn Nưa; trải nghiệm hệ sinh thái biển, rạn san hô; kết nối không gian ven biển với đời sống, văn hóa, ẩm thực và dịch vụ cộng đồng. Đây không phải là những tiềm năng xa vời, mà là những giá trị đang hiện hữu ngay trên quê hương Hòa Xuân.

Tuy nhiên, di sản càng quý thì trách nhiệm càng lớn. Tinh thần cốt lõi của Công viên địa chất là bảo tồn để phát triển; phát triển nhưng phải làm giàu thêm giá trị di sản, chứ không làm nghèo đi cảnh quan, môi trường và bản sắc. Đối với Hòa Xuân, bảo vệ cảnh quan là giữ lại lợi thế phát triển; giữ gìn di tích là giữ lại chiều sâu lịch sử; bảo vệ môi trường biển, rạn san hô, rừng và các không gian sinh thái là giữ lại sinh kế lâu dài cho cộng đồng.

Tham dự hội nghị lần này là dịp để UBND xã Hòa Xuân tiếp cận thêm những thông tin chuyên sâu, hệ thống hơn về Công viên địa chất Phú Yên; đồng thời nhìn nhận rõ hơn vị trí của địa phương trong không gian di sản chung của tỉnh. Từ đó, xã có thêm cơ sở để lồng ghép nội dung bảo tồn, phát huy giá trị di sản vào công tác tuyên truyền, giáo dục truyền thống, xây dựng đời sống văn hóa, bảo vệ môi trường, phát triển du lịch và định hướng phát triển kinh tế – xã hội trong thời gian tới.

Có thể nói, Hòa Xuân đang đứng trước một cơ hội phát triển mới, bắt đầu từ chính những giá trị tưởng như rất quen thuộc của quê hương. Khi mỗi địa danh được nhìn nhận bằng chiều sâu lịch sử, văn hóa, địa chất và sinh thái; khi cộng đồng được đặt vào vị trí trung tâm của quá trình bảo tồn và phát triển, di sản sẽ trở thành nguồn lực sống động cho tương lai. Xã Hòa Xuân có đủ nền tảng để kể một câu chuyện phát triển riêng: phát triển bằng sự hiểu biết, bằng trách nhiệm với di sản và bằng khát vọng làm giàu bền vững trên chính vùng đất mình đang sống./.