Cưỡng chế thực hiện quyết định thu hồi đất không phải là biện pháp đầu tiên, mà là bước cuối cùng khi quyết định thu hồi đất đã có hiệu lực, phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đã được thực hiện theo quy định nhưng người có đất thu hồi vẫn không chấp hành sau quá trình vận động, thuyết phục, đối thoại.
Theo quy định tại Điều 89 Luật Đất đai năm 2024, việc cưỡng chế thực hiện quyết định thu hồi đất phải được tiến hành công khai, minh bạch, dân chủ, khách quan, bảo đảm trật tự, an toàn và đúng quy định pháp luật. Thời điểm tổ chức cưỡng chế được thực hiện trong giờ hành chính; không thực hiện vào ban đêm, ngày nghỉ, ngày lễ, thời gian trước và sau Tết Nguyên đán theo quy định và các trường hợp đặc biệt có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến an ninh, trật tự, phong tục, tập quán tại địa phương.
Việc cưỡng chế chỉ được thực hiện khi có đủ các điều kiện pháp lý: quyết định thu hồi đất đã có hiệu lực thi hành nhưng người có đất thu hồi không chấp hành sau khi đã được UBND cấp xã, Ủy ban MTTQ Việt Nam cấp xã và các cơ quan, đơn vị liên quan vận động, thuyết phục; quyết định cưỡng chế đã được niêm yết công khai tại trụ sở UBND cấp xã và địa điểm sinh hoạt chung của khu dân cư nơi có đất thu hồi; quyết định cưỡng chế đã có hiệu lực thi hành và người bị cưỡng chế đã nhận được quyết định cưỡng chế.
Trường hợp người bị cưỡng chế từ chối nhận quyết định hoặc vắng mặt khi giao quyết định cưỡng chế, UBND cấp xã lập biên bản theo quy định. Chủ tịch UBND cấp xã là người ban hành quyết định cưỡng chế và tổ chức thực hiện quyết định cưỡng chế thu hồi đất.
Đáng chú ý, trước khi tiến hành cưỡng chế, Chủ tịch UBND cấp xã phải thành lập Ban cưỡng chế thu hồi đất. Ban cưỡng chế tiếp tục thực hiện vận động, thuyết phục, đối thoại với người bị cưỡng chế. Nếu người bị cưỡng chế chấp hành thì lập biên bản ghi nhận sự chấp hành và việc bàn giao đất được thực hiện chậm nhất trong thời hạn 30 ngày kể từ ngày lập biên bản.
Chỉ trong trường hợp người bị cưỡng chế vẫn không chấp hành quyết định cưỡng chế, Ban cưỡng chế thu hồi đất mới tổ chức thực hiện cưỡng chế theo quy định. Trong quá trình này, Ban cưỡng chế có quyền yêu cầu người bị cưỡng chế và những người có liên quan ra khỏi khu đất cưỡng chế, tự di chuyển tài sản ra khỏi khu đất; nếu không thực hiện thì Ban cưỡng chế tổ chức di chuyển người và tài sản ra khỏi khu đất cưỡng chế, đồng thời lập biên bản, bảo quản tài sản theo quy định nếu người có tài sản từ chối nhận lại.
Quy định cũng nêu rõ trách nhiệm của từng cơ quan, tổ chức trong quá trình thực hiện. UBND cấp xã chịu trách nhiệm tổ chức cưỡng chế, giải quyết khiếu nại liên quan đến cưỡng chế, bảo đảm điều kiện, phương tiện và kinh phí thực hiện. Ban cưỡng chế thu hồi đất chủ trì lập phương án cưỡng chế, dự toán kinh phí, tổ chức thực hiện và bàn giao đất cho đơn vị thực hiện nhiệm vụ bồi thường, hỗ trợ, tái định cư. Lực lượng công an có trách nhiệm bảo đảm an ninh, trật tự, an toàn trong quá trình thi hành quyết định cưỡng chế; Ủy ban MTTQ Việt Nam cấp xã tham gia giám sát việc cưỡng chế.
Việc quy định chặt chẽ về điều kiện, nguyên tắc, trình tự và trách nhiệm trong cưỡng chế thu hồi đất nhằm bảo đảm quá trình thu hồi đất được thực hiện đúng pháp luật, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, đồng thời giữ vững kỷ cương trong quản lý đất đai. Đây cũng là cơ sở quan trọng để các địa phương triển khai các công trình, dự án phát triển kinh tế – xã hội, quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng trên nền tảng công khai, minh bạch, thượng tôn pháp luật và hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, người dân và nhà đầu tư./.
Thanh Thúy