Từ những chân ruộng trước đây chủ yếu canh tác lúa nước, người dân xã Hòa Xuân, tỉnh Đắk Lắk đang chuyển sang trồng sen lấy củ với hiệu quả kinh tế bước đầu khá rõ nét. Hiện đã có 8 hộ dân chuyển đổi gần 7 ha đất lúa sang trồng sen. Thực tế sản xuất cho thấy, trên cùng diện tích, thu nhập từ sen có thể cao gấp nhiều lần so với một vụ lúa.
Anh Nguyễn Văn Minh bên ruộng sen chuyển đổi từ mô hình trồng lúa nước
Tìm giá trị mới trên đất trồng lúa
Tại thôn Hảo Sơn, những ruộng sen đang dần hình thành trên diện tích trước đây chủ yếu được sử dụng để canh tác lúa nước. Từ hiệu quả bước đầu của những hộ tiên phong, sen lấy củ đang mở thêm một hướng sản xuất cho người dân trên những chân ruộng phù hợp.
Đến nay, toàn xã có 8 hộ dân tham gia chuyển đổi từ trồng lúa nước sang trồng sen, với tổng diện tích gần 7 ha. Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở diện tích chuyển đổi mà còn ở chênh lệch thu nhập mà cây sen mang lại so với sản xuất lúa trước đây.
Là một trong những hộ trực tiếp trồng sen, ông Nguyễn Tự Cường cho biết, trên cùng diện tích sản xuất, trước đây mỗi vụ lúa gia đình thu về xấp xỉ 3 triệu đồng. Khi chuyển sang trồng sen, thu nhập mỗi vụ đạt khoảng 8-10 triệu đồng; vào vụ chính, có thể đạt tới 14 triệu đồng.
“So với trồng lúa trước đây, thu nhập từ sen cao hơn nhiều, bình quân có thể gấp khoảng 4 lần. Một vụ lúa chỉ thu về xấp xỉ 3 triệu đồng, trong khi trồng sen có thể đạt 8-10 triệu đồng, vụ chính thuận lợi có thể lên tới 14 triệu đồng”, ông Cường chia sẻ.
Những con số từ thực tế sản xuất cho thấy việc chuyển đổi không đơn thuần là thay cây trồng trên cùng một thửa ruộng. Với những diện tích có điều kiện phù hợp, cây sen đang giúp người dân khai thác giá trị đất sản xuất tốt hơn, qua đó tạo thêm nguồn thu cho gia đình.
Ông Nguyễn Văn Minh, người dân thôn Hảo Sơn, xã Hòa Xuân, cũng là một trong những hộ trực tiếp thực hiện mô hình. Theo ông Minh, việc chuyển sang trồng sen lấy củ xuất phát từ mong muốn tìm thêm một loại cây phù hợp với điều kiện ruộng nước, đồng thời tạo ra sản phẩm có giá trị và khả năng khai thác đa dạng hơn so với phương thức canh tác trước đây.
“Trước đây diện tích này chủ yếu trồng lúa. Khi chuyển sang trồng sen lấy củ, bà con mong cây sen phù hợp với đồng ruộng, sản phẩm làm ra có đầu ra và cho thu nhập tốt hơn. Củ sen có thể chế biến thành nhiều món ăn, nhiều sản phẩm khác nhau nên nếu mô hình phát triển ổn định thì người dân sẽ có thêm một hướng sản xuất”, ông Minh chia sẻ.
Bà Trần Thị Loan – Cán bộ Phòng Kinh tế xã Hòa Xuân trao đổi với ông Minh về kỹ thuật chăm sóc của mô hình trồng sen lấy củ tại thôn Hảo Sơn.
Điểm khác biệt của mô hình là cây sen được trồng với mục đích chính để thu hoạch củ, thay vì tập trung vào hoa, hạt hay đài sen. Củ sen vừa là sản phẩm thu hoạch chính, vừa là nguyên liệu có thể chế biến theo nhiều cách khác nhau.
Củ sen tươi có thể sử dụng trong nhiều món ăn; thái lát, phơi hoặc sấy khô để pha trà; kết hợp với nếp và các nguyên liệu khác để tạo thành những món ăn mang hương vị riêng. Khả năng đa dạng hóa sản phẩm sau thu hoạch cũng mở thêm dư địa gia tăng giá trị thay vì chỉ phụ thuộc vào tiêu thụ củ sen tươi.
Không chỉ là chuyện thay cây lúa bằng cây sen
Theo ông Nguyễn Hải Ninh, Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam xã, Chủ tịch Hội Nông dân xã Hòa Xuân, việc triển khai mô hình được đặt trong định hướng tìm kiếm những cây trồng phù hợp với điều kiện sản xuất thực tế, qua đó nâng cao hiệu quả sử dụng đất và tạo thêm cơ hội tăng thu nhập cho hội viên, nông dân.
“Điều chúng tôi quan tâm không phải chỉ là chuyển từ cây lúa sang cây sen, mà là sau chuyển đổi, giá trị người dân thu được trên diện tích sản xuất có được nâng lên hay không. Sen lấy củ có lợi thế phù hợp với môi trường ruộng nước, đồng thời sản phẩm có thể sử dụng và chế biến theo nhiều hướng. Thực tế bước đầu từ các hộ tham gia là cơ sở để Hội Nông dân tiếp tục theo dõi, đánh giá và định hướng phát triển mô hình phù hợp”, ông Ninh cho biết.
Thành phẩm củ sen sau 2 tiếng thu hoạch của ông Minh
Từ 8 hộ với gần 7 ha hiện nay, câu chuyện đặt ra không còn dừng ở việc “trồng sen có được hay không”, mà là làm thế nào để hiệu quả bước đầu trở thành nguồn thu ổn định cho người dân. Khi diện tích tăng, sản lượng lớn hơn, bài toán đầu ra, giá bán và khả năng chế biến sản phẩm cũng cần được tính đến.
Theo ông Ninh, để một mô hình chuyển đổi có thể tồn tại lâu dài, sản xuất phải gắn với thị trường. Nếu cây sinh trưởng tốt, cho năng suất nhưng sản phẩm thiếu đầu ra ổn định thì hiệu quả kinh tế của người trồng vẫn khó bảo đảm.
“Muốn người dân gắn bó thì cuối cùng mô hình phải tạo được thu nhập ổn định. Vì vậy, bên cạnh năng suất và chi phí sản xuất, vấn đề tiêu thụ cũng phải được quan tâm. Hội Nông dân sẽ tiếp tục nghiên cứu hướng kết nối đầu ra, đồng thời khuyến khích đa dạng hóa sản phẩm từ củ sen để nâng giá trị thay vì chỉ bán sản phẩm thô”, ông Ninh chia sẻ thêm.
Hiệu quả là cơ sở để nhân rộng
Từ mức thu nhập xấp xỉ 3 triệu đồng/vụ khi trồng lúa lên 8-10 triệu đồng, thậm chí khoảng 14 triệu đồng vào vụ sen chính theo ghi nhận tại hộ ông Nguyễn Tự Cường, cây sen bước đầu cho thấy khả năng tạo giá trị kinh tế cao hơn trên cùng diện tích sản xuất.
Tuy nhiên, hiệu quả của một mô hình nông nghiệp không thể chỉ được đánh giá qua một vài vụ sản xuất. Năng suất, chi phí đầu tư, giá bán và đặc biệt là khả năng duy trì đầu ra khi diện tích được mở rộng vẫn là những yếu tố quyết định tính bền vững.
Theo ông Nguyễn Hải Ninh, Hội Nông dân xã sẽ tiếp tục đồng hành, tuyên truyền, vận động hội viên nghiên cứu những mô hình sản xuất phù hợp, đồng thời theo dõi hiệu quả thực tế của diện tích sen hiện có trước khi tính toán việc mở rộng.
“Quan điểm của chúng tôi là phải xuất phát từ hiệu quả thực tế. Nếu cây phù hợp, năng suất bảo đảm, đầu ra ổn định và quan trọng nhất là người dân có thu nhập tốt hơn thì mới có cơ sở vận động nhân rộng. Chuyển đổi cây trồng phải giúp người nông dân sản xuất hiệu quả hơn chứ không phải chuyển đổi theo phong trào”, ông Ninh nhấn mạnh.
Từ những thửa ruộng lúa trước đây, gần 7 ha sen của 8 hộ dân đang cho thấy một hướng chuyển đổi đáng chú ý ở Hòa Xuân. Chênh lệch thu nhập bước đầu là tín hiệu tích cực, nhưng để sen lấy củ trở thành mô hình sản xuất bền vững, bài toán tiếp theo không chỉ nằm dưới ruộng, mà còn ở đầu ra và khả năng nâng giá trị cho củ sen sau thu hoạch.
Nếu giải quyết được đồng thời các khâu sản xuất, chế biến và thị trường, cây sen có thể mở thêm một lựa chọn trong chuyển đổi cơ cấu cây trồng tại Hòa Xuân, hướng đến mục tiêu cuối cùng là nâng giá trị trên đất sản xuất và tăng thu nhập cho người nông dân.
Mỹ Tuyên